مطالعه كنندگان آن است كه بىتأمّل و بى رويّه در صحّت و سقم اين نوع معانى ، استعجال و شتاب زدگى نفرمايند و به امر « و ذروه في سنبلة » مؤتمر باشند . نعم ما قيل : طريق عشق پر آشوب و فتنه است اى دل * بيفتد آن كه در اين راه باشتاب رود و شايد مراد از صباح ، مشيّت اللّه باشد كه دالّ است بر ظهور آفتاب ذات رفيع الدرجات و مقدّمه است از براى تبلّج و ظاهر شدن شمس حقيقة الحقائق كه عبارت است از انتشار و رشّ « 1 » نور خداوند خالق . و بنابراين ، لسان صباح عبارت است از ظهور و انوجاد و تكوّن صنع و صنايع جناب اقدس الهى . و ضمير فقرهء مباركه « تبلّجه » بناء على هذا راجع است به لفظ منادى ، و معنى چنين مىشود كه : اى آن كسى كه بيرون آورد مصنوعات و مكوّنات و وجودات مقيّده را به مشيّت ازلى خود از ظلمت عدم جهت اظهار كردن صنع خود . چو آفتاب مى از مشرق پياله برآيد * ز باغ عارض ساقى هزار لاله بر آيد و محتمل است كه مراد از شمس ، ذات مقدّس خداوند باشد و از صبح ، مشيّت خداوندى اراده شود و از لسان ناطق صبح كه از پرتو آن عالم و ما فيها روشن و ظاهر است و تاريكىهاى عدم مضمحل و بر طرف است ، وجود ذى جود مقدّس خاتم الانبياء - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - مراد باشد ، خود چنانچه فرموده‌اند : « لولاك لما خلقت الافلاك . » [ 1 ] زيرا كه آن جناب ، باب الوجود و منبع كل فيوضات وجودند و مانند عمود صبح و زبانهء صباح ، واسطهء ميانهء مستنيرات آفاق و نور عالم تاب است و بى توسط آن جناب محال است كه شيئى از اشياء و موجودى از موجودات - علويّا كانت او سفليّا - از كتم عدم پا به دايرهء هستى بگذارد .

--> [ 1 ] حديث قدسى : اى پيامبر ، اگر تو نبودى ، آسمان‌ها و زمين را خلق نمىكردم . ( 1 ) پراكندن .